Parseria Hametin Dezenvolvimentu Suku no Administrasaun Munisipál
PARTISIPA · Hetan apoiu finanseiru husi Governu Australia

“Ami Feto Bele Lidera": Lucinda nia Istória

23/10/2026

Iha aldeia Rebutudo, iha Ainaro, estrada ne’ebé ladi’ak afeta kuaze parte hotu-hotu moris loroloron nian.

Kareta sira susar atu liu tanba kuak sira ne'ebé klean no tahu. Labarik sira la'o ba eskola tuir dalan ne'ebé la seguru. Feto sira lori bee no sasán uma-laran nian ho distánsia dook no la’o ain. Knaar simples sira ne’ebé loloos la presija gasta tempu, esforsu no iha risku boot, sai realidade todan ne’ebé feto no labarik sira hasoru.

Ba Lucinda – membru komunidade feto ida, haree katak dezafiu sira ne'e baibain ona ba sira. Maibé envezde simu de’it, nia no feto nia feto maluk sira seluk iha ninia komunidade deside atu foti asaun.

Sira foti desizaun ida ne'ebé simples maibé iha impaktu: sira la hein de’it ba mudansa, maibe sira sei halo parte iha mudansa ne'e rasik. Liuhusi Programa Nasionál ba Dezenvolvimentu Suku (PNDS), feto sira hosi komunidade hahú partisipa iha diskusaun komunitária sira, kontribui ideia no ajuda forma desizaun sira kona-ba infraestrutura lokál. Barak maka serbisu diretamente iha atividade sira reabilitasaun estrada nian.

Ba Lucinda, haree feto sira hakat ba oin la'ós buat ne’ebé akontese de’it,

"Saida maka motiva ami feto sira iha suku ida-ne'e maka primeiru ami-nia dezafiu sira no segundu maka faktu katak ami-nia xefe suku ne’e feto ida. Nia sai ona modelu di'ak ida ba ami. Nia hatudu mai ami katak ami feto sira bele lidera no deside no muda am-nia realidade."

PARTISIPA-Lucinda-a-community-member-speaks-at-a-community-meeting Above: Lucinda speaks at a community meeting

Australia nia programa PARTISIPA durante ne’e apoia serbisu ida ne’e. PARTISIPA serbisu hamutuk ho Governu Timor-Leste hodi hametin oinsá PNDS implementa liuhusi konsellu tékniku, sistema ne’ebé forte liu no ajuda garante katak partisipasaun la’ós de’it prinsípiu, maibé tau iha prátika ida.

Liuhusi kolaborasaun ida-ne'e, membru komunidade oioin partisipa, inklui feto, ema ho defisiénsia no grupu sira seluk ne'ebé sira nia lian dala barak ladún inklui.

Esperiénsia Rebutudo nian mós fahe ona ba komunidade sira seluk liuhusi atividade Vizita Suku/ Suku Cross Visit, iha ne’ebé komunidade sira mai hamutuk hodi troka ideia no aprende husi ida-idak nia esperiénsia. Vizita sira-ne’e ajuda hatudu ezemplu prátiku sira kona-ba partisipasaun inkluzivu no hatudu oinsá feto sira bele hala’o papél ativu iha foti desizaun no dezenvolvimentu lokál.

Ohin loron, impaktu iha Rebutudo ita bele haree iha moris loron-loron.

Estrada ne'ebé uluk ladi’ak, agora hadi'a ona. Labarik sira halo viajen ba eskola ho seguru liu. Feto sira bele lalin bee ho risku, distánsia no tempu menus. Viajen liuhosi aldeia mós sai fásil liu no konfiável liu. Maibé ba Lucinda, istória ne'e la'ós de'it kona-ba estrada ida.

Ida-ne'e kona-ba saida maka akontese bainhira feto sira hetan konfiansa atu kontribui, foti desizaun sira no ajuda forma futuru sira nia komunidade nian. Estrada ne’e bele hahú nu’udar projetu infraestrutura, maibé liutan ida ne’e: ne’e hanesan prova ida katak bainhira feto sira partisipa, komunidade sira la’o ba oin.

PARTISIPA-A-newly-built-road-winds-through-a-beautiful-landscape-in-Rebutado-village Above: A beautiful new road winds through Rebutado village - built with support from the community